Etyka zawodu psychologa – wykład (22+8 godzin)

Zajęcia z etyki zawodowej w roku akademickim 2025-2026

Psycholog zachowuje wrażliwość etyczną, nie unika rozstrzygania konfliktów moralnych, lecz stara się je dostrzegać, dokładnie rozważa sytuację i podejmuje decyzje kierując się własnym rozeznaniem, w oparciu o naczelne wartości etyczne swojego zawodu.

KE-ZP PTP, pkt 25.

Wykłady prof. dr. hab. Władysława Jacka Paluchowskiego obejmują 22 godziny; wykłady prof. dr. hab. Jerzego Mariana Brzezińskiego 8 godzin.

W związku z pytaniami studentów informuję, że ta strona dotyczy wyłącznie wykładów prowadzonych przez mnie. W sprawach dotyczących zajęć prof. dr hab. Jerzego Brzezińskiego proszę zwracać się bezpośrednio do Niego.

Problematyka zajęć:

1. konteksty etyki: psychologia rozwoju, socjologia, filozofia

1.1 Koncepcja Lawrenca Kohlberga i teoria moralnego rozwoju dziecka

O koncepcji Kohlberga można przeczytać w pracy Doroty Czyżowskiej „O celu i granicach rozwoju moralnego” (tam także omawia się tzw. dylemat Heinza, czyli sposób badania rozwoju moralnego).  Warto przeczytać tekst Joanny Spławskiej „Poziom rozwoju rozumowania moralnego w świetle badań metodą Lawrence’a Kohlberga„. Do tej koncepcji odwołują się Chieh-Yu Lin i Yi-Hui Ho w tekście Empiryczne badanie związku pomiędzy osądem etycznym liderów i szeregowych pracowników organizacji.

O badaniach młodocianych przestępców przeczytać można w tekście Jarosława Grotha „ROZUMOWANIE MORALNE NIELETNICH PRZESTĘPCÓW” opartym na koncepcji Kohlberga

Ciekawy jest artykuł BARBARY MAZUR Rozwój moralny a metody podejmowania decyzji – analiza porównawcza kultur  z Prakseologii (tam też opis testów Kohlberga do badania rozwoju moralnego). Warto też przeczytać pracę Włodzimierza Strusa „Dojrzałość emocjonalna a funkcjonowanie moralne” – tam (s. 206 i dalsze) dużo o psychologii moralności oraz o skonstruowanym przez  J.  R. Resta teście  „Opinie  o  problemach  społecznych” (Defining Issues Test – DIT). Oryginalne teksty na ten temat to DIT2: Devising and testing a revised instrument of moral judgment;  wiele linków do tekstów na temat rozwoju moralnego znaleźć można na stronie publikacji Darcii Narvaez z University of Notre Dame.

Osoby zainteresowane feministyczną perspektywą powinny rzucić okiem na stronę Wikipedii, poświęconą Carol Gilligan oraz na tekst Specyfika etyk kobiecych w ujęciu Carol Gilligan.

Ciekawy jest też tekst Małgorzaty Steć „Konstancka Metoda Dyskusji nad Dylematem (KMDD®) Georga Linda jako metoda stymulacji rozwoju kompetencji moralnej„, odwołujący się do koncepcji Georga Linda.

O psychologii moralności pisze Olaf Żylicz w pracy „O trzech orientacjach moralnych” (plik do ściągnięcia).

1.2 Socjologiczna koncepcja anomii wg Marka Kosewskiego

Marek Kosewski pisze o swojej koncepcji w „GODNOŚĆ WŁASNA A  ZACHOWANIE” – warto przeczytać (plik do ściągnięcia)! A także i o tym, jak ludzie skłonni są szukać usprawiedliwień dla własnego nieetycznego postępowania. Nowa książka na ten temat to WARTOŚCI, GODNOŚĆ I WŁADZA. Inna praca z 2007 roku to „UKŁADY Dlaczego porządni ludzie czasem kradną, a złodzieje ujmują się honorem„.

Warto też sięgnąć do malej książeczki prof. Józefa Kozieleckiego „O godności człowieka”. Pisze w niej o godności jednostki w czasach cywilizacji przemysłowej – warto jej poszukać w bibliotece.

Można też zobaczyć na YT wykład prof. Bogdana Wojciszke nt. „Dlaczego uczciwi ludzie postępują niemoralnie?„, w którym opisuje on wyniki różnych badań nad (nie)uczciwością i ich uogólnienia (niestety – z reklamami).

Jeśli kogoś interesuje sprawa  „honoru”, to warto zobaczyć co na ten temat pisano w archiwalnym tekście z 1919 roku „Polski kodeks honorowy„, którego autorem jest Władysław Boziewicz oraz w Wikipedii.

1.3 Pomiar zachowań etycznych

Warto przeczytać tekst Wojciecha Wyplera OPERACJONALIZACJA ZACHOWANIA NIEUCZCIWEGO W BADANIACH PSYCHOLOGICZNYCH; warto by też uczynić go podstawą własnych badań.

Jennifer Jordan,  Marijke C. Leliveld oraz Ann E. Tenbrunsel definiują pojęcie teoretyczne moralnego obrazu siebie (MSI) oraz opisują skalę do jego pomiaru.

Różne testy sądów moralnych omawiają R. Leppert, A. Splitt i J. Trempała w pracy „Test Wyboru jako zobiektywizowane narzędzie pomiaru rozwoju sądów moralnych„.

Ciekawy jest test orientacji etycznych Bogdana Wojciszke i Wiesława Baryły (Etyki Autonomii, Etyki Kolektywizmu, Etyki Dobra Powszechnego, Etyki Godności i Etyki Produktywności).  Skala ta jest inspiracją badań Szymona Rorischa nad tworzeniem narzędzia do pomiaru etycznego przygotowania pedagogów do prowadzenia badań diagnostycznych. Włodzimierz Strus opisuje „Skalę uczuć moralnych” oraz uczucia i rozumowanie moralne.

O psychologicznych badaniach nad podejmowaniem decyzji moralnych można przeczytać w artykule Bogdana Wojciszke i innych ’Nieuchronna tendencyjność ocen moralnych’.

1.4 Etyka jako nauka

Omówienie podstawowych systemów etycznych można znaleźć w skrypcie Mieczysława P. Migonia. Warto przeczytać tekst Marii Groenwald, opisujący różne kierunki etyczne. Natasza Szutta opisuje status współczesnej etyki cnót.

Bardzo ciekawe i bardzo współczesne badania nad etycznymi zachowaniami ludzi prowadzi się w The Moral Cognition Lab na Uniwersytecie Harvarda w Instytucie Psychologii, kierowanym przez  Joshuę Greene. Na ich stronie można włączyć się do badań on-line!

Opis Skali Indywidualnej Filozofii Moralnej (SIFM) znaleźć można tu.

Ciekawy jest Portal Akademicki Etyki Praktycznej: „…recenzowany blog prowadzony przez osoby zawodowo zajmujące się etyką. Miejsce namysłu nad: prawami zwierząt, nieposłuszeństwem obywatelskim, karą śmierci, wojną sprawiedliwą, teoriami etycznymi i dobrym życiem…”.

Interesujący jest artykuł Anny Lewickiej-Strzałeckiej z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN dotyczący ważnej dla psychologów wartości – Prywatność: wartość czy towar.

Ciekawe są teksty Marcina Pryciaka PRAWO DO PRYWATNOŚCI oraz Michała Zielińskiego REGULACJA GODNOŚCI WE WSPÓŁCZESNYCH KONSTYTUCJACH zawarte w zbiorze PRAWA CZŁOWIEKA – IDEA, INSTYTUCJE, KRYTYKA. 

Jak pisano w Polityce: „Filozof z Harvardu Michael Sandel prowadził cykl wykładów „Sprawiedliwość: jak należy postąpić?” i zgromadził na nim w ciągu roku 15 tys. studentów. Tropem sławy uniwersyteckiej poszła telewizja BBC, która wyemitowała osiem półgodzinnych odcinków sfilmowanego wykładu. Dobiegający sześćdziesiątki Sandel jest showmanem: wywołuje studentów do odpowiedzi, każe im publicznie bronić własnych poglądów. Jest hybrydą profesora moralisty i gwiazdy telewizyjnej.”. Pan mgr Maciej Antczak przysłał mi linka do tych wykładów – naprawdę warto ich wszystkich wysłuchać i je zobaczyć!

2. dylemat etyczny, definiowanie „dobra”, klauzula sumienia

2.1 Dylemat wagonika i jego wersje

Dylemat wagonika opisany jest w tekście Laury D’Olimpio. Drugą wersję tego eksperymentu myślowego opisała (tu tylko strona tytułowa) Judith Jarvis Thomson. Ciekawy jest tekst Reliability of Moral Decision Making: Evidence from the Trolley Dilemma Corentina J. Goslinga i Bastiena Trémolière.  Alessandro Lanteri, Chiara Chelini i Salvatore Rizzello w artykule An Experimental Investigation of Emotions and Reasoning in the Trolley Problem prezentują wyniki swoich badań. Są też badania spoza psychologii na ten temat: The Trolley Problem revisited. An exploratory study. I tu też większość osób badanych gotowa jest działać na rzecz ochrony większej grupy ludzi. W nowoczesnej formie opisali ten eksperyment Jungsu Pak i inni w posterze konferencyjnym The Trolley Problem in Virtual Reality. Także Alexander Skulmowski opisuje badania w zakresie podejmowania decyzji z wykorzystaniem dylematu wagonika. Jest też oczywiście gra towarzyska oparta na tym pomyśle!

Dylemat wagonika wykorzystany może być (i jest) w uczeniu maszyn zachowań moralnych. Ciekawy jest na ten temat (ogólny) tekst „Moralne maszyny„. Natomiast w artykule „The Moral Machine experiment” opisany jest eksperyment uczenia samochodów autonomicznych zachowań moralnych. Pod tym adresem jest platforma za pomocą której prowadzono badania (a także inne ciekawe informacje). Generalnie ciekawy jest problem, czy sztuczna inteligencja może być etyczna. W czasie dyskusji w w Said Business School w Oksfordzie z udziałem sztucznej inteligencji  (program Megatron Transformer) zdaniem tejże AI maszyna  nigdy nie będzie etyczna (tu oryginalnie doniesienie, a tu polskie tłumaczenie).

2.2 Dobro klientów psychologa

W Rocznikach Psychologicznych w 2013 roku ukazał się specjalny numer dyskusyjny na temat dobra klientów psychologa. Ciekawy jest tam tekst Katarzyny Sikory pt. Dobro odbiorcy w kodeksach etyczno-zawodowych psychologów . Warto też sięgnąć do tekstu Czy można zdefiniować dobro klienta psychologa? Małgorzaty Toeplitz-Winiewskiej oraz tekstu Pawła Boskiego „Dobro odbiorcy w kodeksach etyczno-zawodowych psychologów – głos w dyskusji„. Komentarzem do tych rozważań może być tekst Michała Melonowskiego, pisany z perspektywy współczesnych sporów etycznych: „Chodzi tu o problematykę związaną z etyką troski (kładącą nacisk na stopniowalność zobowiązań etycznych wobec różnych osób zależnie od stopnia bliskości z daną osobą) i etykę sprawiedliwości (podkreślającą uniwersalność norm moralnych) oraz ich implikacje dla procesu psychoterapeutycznego”. Joanna Staniszewska opisuje kontekst etyczny diagnostycznego badania psychologicznego.

Ciekawy w odniesieniu do „dobra” jest tekst ks. prof. dr hab. Wojciecha Bołoza „Prawa człowieka umierającego„. W tekście „Normy poufności i taktu w etyce ogólnej oraz w etyce zawodowej psychoterapeutów” Anna Bogatyńska-Kucharska analizuje rozbieżności w kwalifikacji deontologicznej czynów pomiędzy etyką ogólną a normami kodeksowymi psychoterapii.

Można też sprawdzić, co na temat „dobra” (m. in.) pisze się w Konwencji o prawach dziecka.

2.3 Problemy i dylematy moralne

Międzynarodowy Związek Psychologii (International Union of Psychological Science) opublikował Universal Declaration of Ethical Principles for Psychologists – warto przeczytać. Ciekawy jest też artykuł A Study of the Ethical Dilemmas Experienced by School Psychologists in Portugal. Podobne problemy porusza Cheryl D. Foxcroft w artykule Ethical Issues Related to Psychological Testing in Africa: What I Have Learned (So Far), kładąc nacisk na aspekty kulturowe.

Czym jest dylemat moralny czyli konflikt obowiązków – opisuje tekst Agnieszki Zemły, czym jest konflikt interesów – tekst Anny Lewickiej-Strzałeckiej, a na czym polega dylemat etyczny pielęgniarki – pisze Barbara Janus.  Informacje o dylematach można znaleźć na  portalu  psychologicznym psychologia.net.

Z zupełnie innej perspektywy napisana jest analiza filmu Marioll  Paruzel-Czachury pt. „Serce czy rozum? Wybrane etyczne dylematy zawodu psychologa na przykładzie filmu „Serce nie sługa” (Prime)„. Fabuła filmu staje się ciekawym case study. Ale – tekst wykracza poza analizę dylematu etycznego (moralnego).

Kenneth S. Pope i Melba J.T. Vasquez opisują w tłumaczonym tekście, jak podejmować etyczne decyzje. Tłumaczenie tekstu Kennetha S. Pope, Janet Sonne i Beverly Greene z kolei dotyczy ’21 strategii poznawczych do usprawiedliwienia nieetycznego zachowania’. Tekst Kennetha S. Pope i Melby J.T. Vasquez opisuje ’8 fałszywych przeprosin: etyka, krytyczne myślenie i język’. Uzupełnieniem może być dość obszerny wykład prof. Johna Gavazzi na temat etycznych problemów psychologii, m. in. na temat podejmowanie decyzji etycznych. Prof. Gavazzi prowadzi też interesującego, pełnego ciekawych linków bloga na temat etyki i psychologii.

2.4 Klauzula sumienia i jej stosowanie

Tekst „Klauzula sumienia w ujęciu prawnym” z 2014 roku omawia historyczny już stan prawa w tej sprawie. Warto przeczytać sprawozdanie z dyskusji (panelu) na ten temat, zorganizowanego w 2019 roku przez biuro Rzecznika Praw Obywatelskich. Stanowisko Ordo Iuris można potraktować jako głos w dyskusji. Jakub Pawlikowski pisze o klauzuli sumienia w odniesieniu do personelu medycznego. Stanowisko  dotyczące wskazania innego lekarza przy odmowie świadczenia uległo zmianie w efekcie wyroku TK. Ciekawy jest tekst „Wolność sumienia i religii a sprzeciw sumienia lekarza w prawie polskim„, bo omawia klauzulę sumienia w odniesieniu do praw człowieka.  Szerszy kontekst pokazuje praca Mateusza Szablińskiego „Praktyczne zastosowania wolności sumienia. Obywatelskie nieposłuszeństwo, sprzeciw sumienia, klauzula sumienia„. O niektórych problemach związanych ze stosowaniem klauzuli sumienia można przeczytać np. w tekście Oktawiana Nawrota oraz Tomasza Żurackiego. Warto zapoznać się ze Stanowiskiem Komitetu Bioetyki przy Prezydium PAN w sprawie klauzuli sumienia. Oczywiście – jest też głos Zespołu Ekspertów Konferencji Episkopatu Polski ds. Bioetycznychi i inny głos sprzeciwu.

Tu opowieść osób bezpośrednio zaangażowanych w sprawę klauzuli sumienia i stanowiska prof. Bogdana Chazana. Warto na tej podstawie wypracować własne stanowisko wobec problemu klauzuli!

O relacji religii i etyki przeczytać można w tekście Włodzimierza Galewicza „O religijnych uzasadnieniach norm etycznych”. Ciekawy jest też tekst „Świeckość jako podłoże rozumienia – zarys stanowiska Charlesa Taylora”.

3. podstawowe założenia etyk zawodowych

Specyfikę etyki zawodowej omawia Ija Lazari-Pawłowska w tekście Etyka zawodowa bez kodeksu. Można też w tej sprawie sięgnąć do tekstu Pojęcie, rozwój i struktura polskich kodeksów etyki lekarskiej na tle etyki zawodowej Adama Sikory.

Warte lektury jest obszerne opracowanie na ten temat Kancelarii Senatu z 2013 roku. Na czym polega istota zawodów zaufania społecznego w odniesieniu do psychologów pisze Bożena Gulla (str.3-5).

Dla osób chcących zgłębić problematykę odrębności etyki zawodowej interesująca może być książka Moralność i profesjonalizm: spór o pozycję etyk zawodowych pod redakcją Włodzimierza Galewicza (tu jej fragment).

Dla zrozumienia relacji między prawem a etyką (w tym – etyką zawodową) i problematyki aksjologicznego partykularyzmu warto przeczytać tekst prof. Łętowskiej. Interesujący dla współczesnego rozumienia przysięgi Hipokratesa może być wywiad z prof. Janem Hartmanem, który oburzył środowisko lekarskie.

3.1 Kodeksy psychologiczne

Podstawowe kodeksy (warto je przeczytać nie ze względu na „orientację teoretyczno-praktyczną”, ale żeby zobaczyć jak moralność stosuje się do realizacji roli zawodowej):

Kodeksy psychologów opisane są w tym tekście. Oprócz tekstu Kodeksu Etyczno-Zawodowego Psychologa PTP jest tam także Kodeks Etyczny APA. Oryginał (aktualizowany)  tego kodeksu wraz z komentarzami można zaleźć tu. Można też zapoznać się z kodeksem  Australijskiego Towarzystwa Psychologicznego, kodeksem The British Psychological Society, Tureckiego Towarzystwa Psychologicznego, Chińskiego Towarzystwa Psychologicznego oraz Europejskiego Stowarzyszenia Psychoterapeutów.

Bardzo ciekawy jest porównawczy artykuł z 1997 roku pt.  Psychological Ethics Codes: A Comparison of Twenty-four Countries, którego autorami są Mark M. Leach i J. Judd Harbin.

3.2 Kodeks etyki zawodu PTP i inne kodeksy

Ciekawa jest krytyczna analiza Kodeksu PTP Jarosława Kucharskiego.

Kodeks Etyczno-Zawodowy Psychologa PTP jest aktualnie nowelizowany przez zespół Katarzyny Sikory, Anny Bogatyńskiej-Kucharskiej oraz Marcina Szafrańskiego. Prace prezentowali na Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Dylematy etyczne psychologów”, która odbyła się w dniach 27 -29 listopada 2017 roku w Krakowie (organizatorzy: Akademia Ignatianum w Krakowie i Zarząd Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Psychologicznego). Jego ostateczna wersja prezentowana była na Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTP, które obradowało w dniach od 30 listopada do 2 grudnia 2018. Historia tworzenia Kodeksu opisana w tekście „Nowelizacja Kodeksu Etyczno-Zawodowego Psychologa – założenia i odstawy projektu„. Kodeks Diagnozy Psychologicznej (II części KEP PTP dotycząca diagnozowania) został przesłany do biura Zarządu Głównego PTP w dn. 27.10.2020 roku. Odbiór dokumentu został potwierdzony przez panią Przewodniczącą ZG PTP. Prace nad Kodeksem Diagnozy Psychologicznej były prowadzone przez zespół w składzie: Bogusława Bober-Płonka, Maja Filipiak, Władysław Jacek Paluchowski, Beata Pępkowska, Natalia Protoklitow-Lach, Anna Słysz, Adam Tarnowski, Ewa Wach, Beata Wójtowicz (która także kierowała pracami zespołu). Opis założeń oraz  tej części Kodeksu PTP znaleźć można w prezentacji SZCZEGÓŁOWE PRZEPISY ETYCZNE DOTYCZĄCE DIAGNOZY PSYCHOLOGICZNEJ.
Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Delegatów PTP w dn. 12.05.2023 r. przyjęło Kodeks diagnozy psychologicznej jako obowiązujący w Towarzystwie. Dzięki determinacji Marcina Szafrańskiego i Beaty Krzywosz-Rynkiewicz z Zarządu Głównego w ostatniej chwili został procedowały i przegłosowany zdecydowaną większością głosów Delegatów.
W wydziałowym czasopiśmie Testy psychologiczne w praktyce i badaniach poświęcono numer 1 z 2021 problemom etycznym związanym z diagnozowaniem. Gorąco polecam!!

Europejska Federacja Towarzystw Psychologicznych (European Federation of Psychologists Associations) opracowała META-KODEKS ETYCZNY, model wyznaczający kierunki etycznego myślenia europejskich psychologów. Istnieje też Universal Declaration of Ethical Principles for Psychologists. Można też sięgnąć do tekstu Mieczysława Dudka (KUL) Wokół etyki niesienia pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Jest też ciekawy tekst Marioli Bidzan i in. na temat problemów etycznych w psychologii klinicznej.

Ciekawy jest tekst na temat budowania etosu zawodowego terapeutów uzależnień.

Marta Bucholc pisze z kolei o specyfice etyki eksperta. Warto przeczytać teksty nawiązujące do konferencji Etyka dla zawodów – jaka i dla kogo? i opublikowane w czasopiśmie 'Diametros’.

Pani Helena Włódarczak przysłała mi informację, że prof. Jan Hartman podjął próbę napisania kodeksu etycznego polityka. Warto porównać go z „naszymi”, psychologicznymi kodeksami. Ciekawa jest też w tym obszarze praca Tomasza Czakona i Danuty Ślęczek‑Czakon „Etos  polityków w kodeksach etycznych radnych„.

Dla osób zainteresowanych etyką badań naukowych polecam artykuł prof. Włodzimierza Galewicza „O etyce badań naukowych„ oraz cały numer czasopisma Diametros na ten temat. 

Komentarzem do wartości sprawczej kodeksów mogą być wyniki badania CBOS nad religijnością Polaków (por. też „Religijność a zasady moralne„). Warto też przeczytać tekst pani Agaty Aleksińskiej ’Dylematy etyczne zawodu psychologa’, opisujący badania prowadzone podczas zajęć. Tekst Ewy Wyrzykowskiej „Głos o gotowości psychologów do refleksji etycznej” daje wiele do myślenia (smutnego, niestety i zgodnego z moim doświadczeniem).

3.3 Zawody zaufania społecznego

Interesujący jest artykuł Moniki Talarowskiej-Bogusz i in.  Psycholog jako wolny zawód. Mimo upływu lata (2008!) warto przeczytać.

Jak ludzie spostrzegają zawody społecznego zaufania można dowiedzieć się z raportu CBOS ’OPINIA SPOŁECZNA NA TEMAT ZAWODÓW ZAUFANIA PUBLICZNEGO’. Interesujące jest stanowisko Adama Niemczyńskiego (ówczesnego sekretarza generalnego PTP) w sprawie zawodu psychologa jako zawodu społecznego zaufania.  

Ciekawy jest też tekst przygotowany w 2002 roku przez Kancelarię Senatu pt. Zawody zaufania publicznego a interes publiczny – korporacyjna reglamentacja versus wolność wykonywania zawodu, będący efektem zorganizowanej na ten temat konferencji. Innym ciekawym tekstem jest przygotowany przez Andrzeja Krasnowolskiego z Biura Analiz i Dokumentacji Kancelarii Senatu pt. Zawody zaufania publicznego, zawody regulowane oraz wolne zawody. Geneza, funkcjonowanie i aktualne problemy.

Komentarzem do wartości sprawczej kodeksów mogą być wyniki badania CBOS nad religijnością Polaków (por. też „Religijność a zasady moralne„). Warto też przeczytać tekst pani Agaty Aleksińskiej ’Dylematy etyczne zawodu psychologa’, opisujący badania prowadzone podczas zajęć. Tekst Ewy Wyrzykowskiej „Głos o gotowości psychologów do refleksji etycznej” daje wiele do myślenia (smutnego, niestety i zgodnego z moim doświadczeniem).
Dla osób chcących zgłębić tę problematykę interesująca może być książka Moralność i profesjonalizm: spór o pozycję etyk zawodowych pod redakcją Włodzimierza Galewicza (tu jej fragment).

3.4 Ustawa o zawodzie psychologa

Stara ustawa nie obowiązuje – patrz link. Pisze się też o tym w tekście „HISTORIA USTAWY O ZAWODZIE PSYCHOLOGA – SKRÓT NAJWAŻNIEJSZYCH WYDARZEŃ „. Przeczytać można informację o pracach nad nowelizacją ustawy O Zawodzie Psychologa i Samorządzie Zawodowym Psychologów z 2005 roku wraz ze stenogramem dyskusji sejmowej na ten temat. Ciekawych informacji dostarcza uzasadnienie uchylenia ustawy o zawodzie psychologa. Na stronie PTP też można znaleźć wiele informacji na temat prac nad ustawą (lata 2010-2013). Jest też sprawozdanie z przebiegu konsultacji społecznych dotyczących wyrażenia opinii na temat regulacji wykonywania zawodu psychologa i powołania samorządu zawodowego psychologów. Warto też przeczytać tekst Piotra Rosoła „Bezradne państwo. O nieudanych próbach regulowania zawodu psychologa„. Jest podpisana przez Prezydenta ustawa o zawodach medycznych, w której można znaleźć informacje o wykonywaniu psychoterapii.

Przedmiotem sporu i wzajemnych oskarżeń środowiska psychologów i psychoterapeutów był zakres świadczeń psychologicznych i obecność w nich psychoterapii. Sejm przyjął 9 stycznie 2026 roku ustawę regulującą zawód psychologa (za było 241 posłów, 9 było przeciw, a 191 wstrzymało się od głosu) i skierowała ją do Senatu. Ustawa o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów została podpisana prze Prezydenta RP 23 stycznia 2026 r. W Art.45 jest mowa o tym, że Krajowy Zjazd Psychologów uchwala Kodeks Etyki Zawodowej.

Osoby zainteresowane pracą w zawodzie gorąco polecam artykuł na temat regulacji dotyczących psychoterapii w krajach europejskich.

4. podstawowe zasady etycznej działalności zawodowej psychologa

4.1 Tajemnica zawodowa (prywatność, poufność)

Na stronie Polskiego Towarzystwa Psychologicznego przeczytać możemy o różnych prawnych aspektach tajemnicy zawodowej. Warto przeczytać też list RPO do Ministra Sprawiedliwości w sprawie potencjalnego osłabienia działania zasady tajemnicy zawodowej. 

Ważne i warte uwagi jest stanowisko radczyni prawnej  Oktawii Zarzeckiej „Tajemnica zawodowa psychologa i psychoterapeuty – co ze zwolnieniem z obowiązku jej zachowania w postępowaniu karnym?” oraz „Udostępnianie dokumentacji psychologa i psychoterapeuty w sprawach karnych„.  Warto też przeczytać artykuł Macieja Bocheńskiego „Pomiędzy zasadą poufności zawodowej a obowiązkiem denuncjacji – czy polskie prawo lekceważy, czy chroni tajemnicę zawodową psychologa?„.

Ciekawy jest tekst „Zachowanie a ujawnianie tajemnicy lekarskiej i pielęgniarskiej – kolizja obowiązków oraz próba jej rozwiązania” p. Ewy Plebanek (szczególnie podsumowanie na str. 145). W tej sprawie wiele ważnych informacji można znaleźć artykule Anity Gałęskiej-Śliwka i Marcina Śliwki „Zasady informowania pacjenta i innych podmiotów — analiza praktyczna„.

Na inny aspekt prawny zwraca uwagę Bartosz Nawrot w tekście „Tajemnica psychologa a warunki jej uchylenia – rozważania na gruncie postępowania karnego oraz cywilnego” część 1 oraz część 2.

Ważny jest też problem poufności informacji o przemocy w rodzinie (od ofiar czy świadków). Jako obywatele mamy obowiązek zgłaszania takiej przemocy (szczególnie zał. A; ogólne założenia), jednak stoi to w sprzeczności z przyrzeczeniem tajemnicy – por. powyższy tekst Bartosza Nawrota czy cytowany powyżej artykuł Macieja Bocheńskiego.

W swoim wystąpieniu konferencyjnym Ewa Habzda-Siwek przedstawia różne aspekty utrzymywania tajemnicy, w tym w świetle ustawy o zawodzie psychologa. Obowiązek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa – jak to jest w przypadku lekarzy. Warto także przeczytać tekst: prawnika Piotra Rudnickiegona temat prawnej odpowiedzialności lekarza i psychologa w procesie cywilnym. Pouczająca może być dyskusja nad tym problemem. W postanowieniu Sądu Najwyższego odpowiadano na pytanie, czy informacje uzyskane w czasie terapii rodzinnej objęte są zakazem dowodowym.

Jednym z powodów zwolnienia z tajemnicy może być informacja o przestępstwie, np. gwałcie. W tym kontekście warto przeczytać tekst nt. gwałtu „Jeżeli kobieta mówi ‘nie’, to co to oznacza?„. Ale jest też problem jak wygląda „ściganie z urzędu” takiego przestępstwa (por. np podręcznik Centrum Praw Kobiet). Z jednej strony pojawiają się głosy krytyczne wobec „ścigania z urzędu”. Forma rzeczywistych przesłuchań budzi wątpliwości z powodu potencjalnej wiktimizacji ofiar. Uzupełnieniem może być tekst „Dlaczego tak wiele spraw o gwałty jest w Polsce odrzucanych?„.

O dostrzeganych problemach praktycznej psychologii oraz asertywnym „stawianiu granic” można przeczytać w tym archiwalnym materiale. 

Przy braniu pod uwagę groźby samobójstwa jako ograniczenia w przestrzeganiu tajemnicy warto przeczytać tekst Zygfryda Juczyńskiego o samobójstwie. Przy tej okazji wart polecenia jest tekst Marka Jaremy Czy można ocenić ryzyko samobójstwa?

Ciekawy jest tekst Milany Krzemień (choć nie dotyczący wprost zawodu psychologa) „KLAUZULA POUFNOŚCI A ZACHOWANIE POUFNOŚCI – JAK SKUTECZNIE SIĘ ZABEZPIECZYĆ„.

Przy tej okazji  pojawia się problem interwencji kryzysowej i jej specyfiki. Warto zapoznać się z uprawnieniami organów publicznych podczas próby samobójczej w tekście Fundacji „Zobacz….Jestem”.  Tzw. „sprawa p. Joanny z Krakowa” pokazuje, jak  może być interpretowane prawo: Dawid Serafin opisuje okoliczności interwencji policji a Ministerstwo Zdrowia komentuje. Jest też głos lekarki p. Joanny.  Były też głosy usprawiedliwiajace działania i postawy policji podczas interwencji w tej sprawie. Oczywiście nie brakowało informacji Anny Piotrowskiej w intencji dezawuująch p. Joannę.
Kom. Damian Wroczyński z KPP w Wyszkowie opisuje inną interwencję, a jeszcze inną opisuje KPP Brzeg (warto porównać z interwencją Krakowie).

Z prawnego punktu widzenia warto przeczytać tekst Małgorzaty Szeroczyńskiej ’Odpowiedzialność karna psychoterapeuty w przypadku samobójstwa pacjenta’. Pisze też o tym radczyni Oktawia Zarzecka w tekscie „Próba samobójcza pacjenta w działalności psychologów, psychoterapeutów, psychiatrów – jak to wygląda od strony prawnej?„. Może się przydać w przyszłości 😉  Interesujący może być fragment książki Halszki Witkowskiej Samobójstwo w kulturze dzisiejszej. Listy samobójców jako gatunek wypowiedzi i fakt kulturowy oraz rozdział Samobójstwo i list samobójcy – definicje, statystyki, typologia.

O przypadku p. Anny Przybylskiej mówi jej lekarz, łamiąc zasadę tajemnicy lekarskiej. Ustosunkowuje się do tego Jacek Żakowski. O etyce lekarskiej można przeczytać w podręczniku Światowego stowarzyszenia lekarskiego.

Dokładny opis przypadku Tarasof-Poddar i problemach tajemnicy w obliczu zagrożenia życia znaleźć można na stronie INTERDYSCYPLINARNEGO CENTRUM ETYKI UJ. Ciekawy jest też materiał opisujący aspekty prawne VITALY TARASOFF ET AL.v. THE REGENTS OF THE UNIVERSITY OF CALIFORNIA ET AL.

4.2. Zgoda oparta na wiedzy, komunikowanie

Ciekawym doświadczeniem (szczególnie w epoce wszechistniejącego hejtu) może być lektura tekstu Etyka języka w świadomości studentów.  

Problematykę świadomej zgody (tu akurat w odniesieniu do medycyny) omawiają szczegółowo autorzy tekstu PROCES UZYSKIWANIA ŚWIADOMEJ ZGODY. REKOMENDACJE DLA BADACZY. Wyzwania i bariery rozwojowe w Polsce” opracowane w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich. Marek Czarkowski i Joanna Różyńska przygotowali książkę „ŚWIADOMA ZGODA NA UDZIAŁ W EKSPERYMENCIE MEDYCZNYM. Poradnik dla badacza”.

W artykule Rola świadomej zgody pacjenta w procesie diagnostyki i leczenia autorzy  przedstawiają wiele podstawowych informacji na temat świadomej i opartej na wiedzy zgody, także do zastosowania w przypadku klientów psychologa. Bardzo ciekawe jest opracowanie (zbiór tekstów) „REALIZACJA ZASADY INFORMED CONSENT W KONTEKŚCIE RELACJI LEKARZ – PACJENT. 

Specjalnym przypadkiem jest zgoda małoletniego na seks zawarta w pojęciu wieku zgody czy przyzwolenia.  Kryminologiczne aspekty opisane są w tym artykule. Tak jak w przypadku zgody małoletniego pacjenta czy uczestnika badania naukowego jego gdzie musi (z uwagi na problemy z dojrzałością społeczną i poznawczą) towarzyszyć zgoda rodziców lub prawnego opiekuna, tak tu nie ma ona faktycznego znaczenia.

Jak może wyglądać tzw. świadoma (swobodna, tzw. 'poinformowana’) zgoda na badanie zobaczyć można  w tym opracowaniu. A to inny przykład formularza zgody.

5. Konflikt interesów; podwójne relacje, relacje miłosne (romantyczne)

Ciekawy jest artykuł Davida Smitha i Marilyn Fitzpatrick ’Patient-therapist boundary issues: An integrative review of theory and research’ na temat naruszania granic w procesie terapeutycznym. Jak to naruszanie może wyglądać w praktyce przeczytać można w artykule ’Podwójne życie Jerzego Wdzięczyka’ Magdaleny Grzebałkowskiej. 

Ofer Zur, założyciel Zur Institute, opisuje 26 różnych rodzajów podwójnych (wielorakich) relacji. Warto rzucić okiem na analizę The Current State of Sexual Ethics Training in Clinical Psychology: Issues of Quantity, Quality, and Effectiveness oraz zebrane przez Kennetha S. Pope odnośniki do ciekawych tekstów pod nazwą Dual Relationships, Multiple Relationships, & Boundary Decisions.

Joanna Helios i Wioletta Jedlecka piszą o rolach profesjonalnych i osobistych oraz o wadze relacji równości w psychoterapii. Bardzo ciekawy i wnikliwy jest tekst (wywiad) psychoterapeutki p. dr Małgorzaty Talarczyk pt. „Dlaczego znajomy, który jest psychoterapeutą, nie może być naszym terapeutą?„. Gorąco polecam! Kenneth S. Pope opisuje Therapist-Patient Sex Syndrome (TPSS). 

W tekście Sex Between Therapists and Clients pisze też o relacji seksualnej miedzy terapeutą a klientem Kenneth S. Pope. Jest ciekawy tekst Ethical Decision-making and Dual Relationships, którego autorem jest Jeffrey N. Younggren, z wieloma linkami do innych tekstów.

Wiele na ten temat można się nauczyć na stronie kursu Dual Relationships, Multiple Relationships, Boundaries, Boundary Crossings & Boundary Violations in Psychotherapy, Counseling & Mental Health, przygotowanej przez Ofera Zura.

Odnośnie do 'romantycznych podwójnych relacji’ warto przeczytać orzeczenie sądu koleżeńskiego w sprawie psychoterapeuty W. E.. Komentarze można znaleźć kopii blogu z 2005 roku oraz na stronie Forum GW.

O nie seksualnych pozaprofesjonalnych relacjach pisze Janet L. Sonne w tekście Nonsexual Multiple Relationships: A Practical Decision-Making Model For Clinicians. Pokazuje w nim różne konteksty (m. in. czynniki po stronie terapeuty, klienta i relacji terapeutycznej), które powinno się brać pod uwagę przy ocenie takich relacji. Jest tam dużo ciekawych linków!

Ofer Zur pisze, że Multiple Relationships Not Always Bad, bo pozaprofesjonalne relacje inne niż seksualne (romantyczne) nie zawsze są nieetyczne. 

Ciekawe przypadki analizuje Stephen Behnke oraz Gerald P. Koocher i Patricia Keith‑Spiegel.

7. Etyka testowania   

7.1 Etyczne problemy diagnozowania – problemy ogólne

Wiele informacji o podstawowych zasadach diagnostycznej pracy psychologów zawiera opublikowany w czasopiśmie Testy psychologiczne w praktyce i badaniach  artykuł na ten temat. Także Gerald P. Koocher i Celiane M. Rey-Casserly piszą o tym w tekście Ethical Issues in Psychological Assessment (rozdział w książce John R. Graham, Jack A. Naglieri i Irving B. Weiner HANDBOOK of PSYCHOLOGY VOLUME 10 ASSESSMENT PSYCHOLOGY) oraz Cheryl D. Foxcroft w tym tekście.

Pod redakcją Rocío Fernández-Ballesteros powstała propozycja europejskich standardów diagnozowania (GAP).

Każdy powinien przeczytać tekst profesora Brzezińskiego Kiedy odwołując się do wyników testów psychologicznych postępujemy nieetycznie? Analiza kontekstu psychometrycznego.

7.2 Dostęp do narzędzi, kompetencje do badania testami

Pracownia Testów Psychologicznych PTP ma swoje przepisy dotyczące dostępności testów psychologicznych oraz sprzedaży książek i testów.   

Wojciech Oronowicz pisze o udostępnianiu testów psychologicznych osobom niebędącymi psychologami.

Ciekawy jest artykuł Ewy Zalewskiej TESTY PSYCHOLOGICZNE – STANDARDY DOSTĘPNOŚCI I LEGALNOŚCI W POLSCE, WIELKIEJ BRYTANII I USA. Warto rzucić okiem na informacje wymagane dla przyznania licencji do posługiwania się testem poza Polską. Jak to wygląda w Wielkiej Brytanii można zobaczyć tu. Warto też się zapoznać z Wytycznymi Międzynarodowej Komisji ds. Testów (International Test Commission – ITC) dotyczącymi stosowania testów w różnych kontekstach.

Ciekawy jest tekst Magdaleny Bolek PROBLEM UPUBLICZNIANIA TREŚCI TESTÓW PSYCHOLOGICZNYCH. Tekst Caught in the Middle: Ethical/Legal Mandates and Test Security również odnosi się do tego problemu.

Warto też zapoznać się z prawami osób badanych Brytyjskiego Towarzystwa Psychologicznego; ciekawe są też załączniki w tym tekście. Jeden z nich dotyczy udziału osób postronnych podczas badania diagnostycznego – artykuł Statement on Third Party Observers in Psychological Testing and Assessment: A Framework for Decision Making opisuje ten problem dokładniej.

7.3 Działania nieetyczne w diagnozowaniu

Gorąco polecam tekst o etycznych nadużyciach w diagnozie (MMPI). Toczyła się także dyskusja na temat naukowego statusu techniki Rorschacha i ogólnie – testów projekcyjnych. Jej stan można zobaczyć w tym pliku. Warto też przeczytać komentarz pracowników Uczelni Heleny Chodkowskiej w Warszawie Jak odróżnić dziecko od kąpieli? oraz odpowiedź Klubu Sceptyków Polskich Jak odróżnić kąpiel od kipieli? 

Innym przykładem skandalicznego braku etyki jest załącznik do raportu komisji MAK – z surowymi wynikami badania psychologicznego kapitana Arkadiusza Protasiuka.

Agata Chudzicka-Czupała i Anna Gałka w artykule „Nieetyczne zachowanie się rekruterów wobec kandydatów do pracy i jego uwarunkowania” poruszają bardzo ważne i często niezauważane problemy nieetycznych zachowań podczas selekcji. Warto też przeczytać tekst Agnieszki Bieniek poświęcony uzyskiwania zgody podczas rekrutacji/selekcji.

O kryteriach Dauberta – zestawu wytycznych, pochodzących z amerykańskiego orzecznictwa (sprawa Daubert v. Merrell Dow Pharmaceuticals), stosowany do oceny wiarygodności dowodów naukowych w procesie sądowym w USA, ale wykorzystywanych do określania wiarygodności – przeczytać można w tym tekście.

8. Etyczne problemy pomagania

8.1 Etyczne problemy pomagania  – kwestie ogólne i inne

W pracy zbiorowej ’Psychoterapia po ludzku’ poruszono wiele problemów dotyczących etycznych aspektów psychoterapii. Warto też przeczytać artykuł Katarzyny Marchewki pod tytułem Etyka w psychoterapii. Podobne problemy poruszają Jana Vyskocilova i Jan Prasko w artykule „Ethical questions and dilemmas in psychotherapy„.

Ciekawy jest tekst Pawła Czarneckiego Etyczne aspekty poradnictwa psychologicznego i psychoterapii. Warto też przeczytać pracę Alicji i Andrzeja Czerkawskich Etyczny wymiar poradnictwa zawodowego.

Bardzo ciekawy jest artykuł „Wielokulturowość w pracy psychologa: etyka i praktyka w kontekście diagnozy klinicznej i pracy terapeutycznej”.

Ogólnym, filozoficznym, ale bardzo interesującym jest tekst KIM SĄ POTRZEBUJĄCY POMOCY?, którego autorem jest Paweł Łuków. Wart lektury jest też tekst Jacka Miziaka Godność osoby cierpiącej jako podstawowa kategoria aksjologiczna w relacji lekarz-pacjent.   Wiele podstawowych informacji znaleźć można w cytowanej już książce „Psychoterapia po ludzku” wrocławskiego Stowarzyszenia Intro (szczególnie strony 51-75).   

Na problemy etyczne w psychoterapii zwraca uwagę też Małgorzata Opoczyńska-Morasiewicz i Janusz Morasiewicz. Katarzyna Śliwińska opisuje w swoim artykule aspekty etyczne w pracy psychoterapeuty w świetle przepisów (interesujące źródła w spisie cytowanych pozycji).

Osoby zainteresowane etyczną problematyką wykorzystywania Internetu w praktyce psychologicznej powinny zapoznać się z artykułem w kwartalniku NAUKA „Psychologiczne interwencje internetowe – pojęcia, zastosowania i wyzwania” oraz „Psychoterapeuta w sieci. W poszukiwaniu profesjonalnej opieki psychoterapeutycznej – doniesienie wstępne.” Katarzyny Wrzesień i innych. Ciekawy jest artykuł Błażeja Wojdały i Katarzyny Barskiej na temat różnicy w terapii f2f i zdalnej.  Patrycja Rudnicka i in. piszą na podstawie analizy wybranych stron internetowych o etycznych aspektach prowadzenia terapii online. Agata Leśnicka także dokonała przeglądu witryn psychoterapeutycznych. Agnieszka Katarzyna Ogonowska pisze na temat uwarunkowań psychoterapii online. Warto przeczytać pionierski w tym obszarze tekst Bassama Aouila o wykorzystaniu internetu w pomocy psychologicznej i promocji zdrowia. Jest też stanowisko EFPA w tej sprawie.

8.2 Nieetyczne działania w terapii oraz praca z ciałem

Materiały na temat głośnej sprawy oskarżenia o pedofilię Andrzeja Samsona znaleźć można tu. W różnych tekstach prasowych (GW, Polityka) znaleźć można wybrane reakcje środowiska na tzw. sprawę Samsona. Są też dwa filmy (pierwszy i drugi), przypominające całą sprawę. Wspomnienie po jego śmierci i rekapitulację tej sprawy przedstawia w artykule  Anna Binkowska.

Agnieszka Raniszewska-Wyrwa opisuje etykę dotyku w terapii. Emilia Dadura i Agnieszka Wójcik opisują „Dotyk w relacji fizjoterapeuta – pacjent a granice kontaktu fizycznego”.  Maria Beisert opisuje „Ryzyko związane z wykonywaniem zawodu terapeuty seksuologa”.  Beata Mirucka napisała „Psychoterapeuta uważny na cielesność pacjenta. Analiza fragmentów dialogu psychoterapeutycznego„. Joanna Józefowicz napisała pracę dyplomową „CIAŁO W PSYCHOTERAPII”.

Problemy z okazji „pracy z ciałem” pojawiły się także przy okazji tzw. sprawy Lechosława Gapika(por. też wikicytaty). Audycję „Uwaga” można zobaczyć tu, a jej fragment tu. Dodatkowe informacje znaleźć można na oficjalnej stronie UWAGA TVN w tym tekście. Reakcje środowiska seksuologów można zobaczyć tu oraz tu, w tekście na temat reakcji UAM. Informacja o procesie jest tu. Na stronie UWAGA TVN zamieszczono informacje ze śledztwa oraz po procesie. Warto się zapoznać z opinią Lechoslawa Gapika w tej sprawie oraz opublikowanym artykułem. Dr hab. L. Gapik wysłał też do społeczności akademickiej list w swojej sprawie. Nasuwają się dwie refleksje: że w Internecie nic nie ginie oraz że dobre imię zdobywa się trudno, ale traci łatwo.

Krytycznie na temat psychoterapii wypowiadał się także (obok omawianego na zajęciach Jeffrey’a Massona) Tomasz Witkowski. Jego teksty są kontrowersyjne i robią wrażenie stronniczych i tabloidowych, nie mniej warto poznać jego głos. W Newsweeku ukazał się wywiad z nim przy okazji wydanej książki Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach. Recenzję tej książki zaprezentowała na YT Bogna Białecka. Tamże jest na ten temat wywiad Tomasza Witkowskiego i Jacka Tabisza.

Bardzo interesujący z diagnostycznego punktu widzenia jest tekst Leama A. Craiga i Kevina D. Browne „Metody oceny ryzyka recydywy przestępstw seksualnych„.  

9. Psycholog w sądzie (biegły, świadek)

Ogólnie o pracy biegłego przeczytać można w artykule Krystyny Witkowskiej „Biegły w postępowaniu karnym” oraz w tekście Małgorzaty Żbikowskiej „Kilka refleksji na kanwie rozważań zamieszczonych w książce pt. Pozycja biegłego w polskim systemie prawnym„. 

Tadeusz Widła opublikował artykuł pt. Zasady opiniowania biegłego psychiatry i psychologa. Lech K. Paprzycki jest autorem tekstu pt. Kryteria oceny opinii biegłego psychiatry i psychologa w postępowaniu karnym. Jan Stanik jest autorem artykułu „Teoretyczne i metodologiczne przesłanki opiniodawstwa psychologicznego w procesie sądowym„, a Profesor Józef K. Gierowski  „Status biegłego psychologa w procesie sądowym„.

Pouczający jest tekst Magdaleny Stopiak i Michała Skorupskiego „Błędy w ekspertyzie psychologiczno-sądowej– konsekwencje oraz odpowiedzialność biegłego„.

Warto przeczytać artykuł Mirosława Owoca na temat jawności opinii biegłych.

Agnieszka Karlińska w artykule „(Nie)przekładalność języków. Analiza korpusowa opinii sądowo-psychiatrycznych” pokazuje językowe problemy formułowania opinii.

10. Komercyjne działania psychologów

Problem łączenia różnych ról i wynikających z tego konflikt zobowiązań przedstawia Magdalena Dudkiewicz w artykule „Dylematy etyczne badań prowadzonych na zlecenie instytucji publicznych – doświadczenia badacza terenowego„. Podobny problem podejmuje Adrianna Surmiak w artykule „Wybrane problemy etyczne w naukowych badaniach na zlecenie. Refleksje etnografki„.

Ogóle problemy reklamowania swoich usług (w tym przez psychologów) znaleźć można w wywiadzie „Odpowiedzi prawników na pytania z zakresu prawnych aspektów promocji placówki medycznej„.

Ciekawy jest tekst Mariana Z. Stepulaka „MORALNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ PSYCHOLOGA W ŚRODKACH SPOŁECZNEGO PRZEKAZU„.

11. Inne przykłady działań nieetycznych.  

W roku 1964 w czasopiśmie Fact Magazine w artykule „The Unconscious of a Conservative: A Special Issue on the Mind of Barry Goldwater” psychiatrzy opublikowali diagnozę kandydata na prezydenta USA Barry Goldwatera. W polskiej Wikipedii opisano ten przypadek jako emblematyczny przykład nieetycznego zachowania psychiatrów.

Ciekawy jest tekst (i sprawa) Złamali Kodeks Etyczny Zawodu Psychologa – coś na kształt pop-psychologii i występowania w mediach. Publikowanie niefachowych „diagnoz” polityków jest dość powszechną praktyką. Marek Migalski (politolog i publicysta) zamieścił  Psychologiczny portret Kaczyńskiego, jest też badanie CBOS opinii publicznej na temat portretu Donalda Tuska. Takiego problemu dotyczy petycja, dotycząca diagnozowania osób znanych tylko z mediów oraz dyskusja na forum GW (znacząca też dla etosu psychologa). W podobnym duchu wypowiada się Janina Jankowska czy Adam Biela (w tej samej sprawie).

Pani Katarzyna Talacha przysłała mi linka do podobnej sprawy ze stycznia 2021, odnoszącej się do Donalda Trumpa. Tu rozmówca dziennikarza, lekarz psychiatra, okazał się bardziej etyczny. Jessica Glenza opublikowała w 2024 roku informację o liście otwartym ponad 200 specjalistów z zakresu zdrowia psychicznego, że Donald Trump spełnia kryteria DSM V zaburzenia osobowości antyspołecznej,.

Media –  najczęściej brukowce (tabloidy) – chętnie drukują ’psychologiczne diagnozy’, jak w przypadku zabójstwa przez matkę 6-miesięcznej Magdaleny Waśniewskiej w 2012 roku.

Pani Martyna Tomczak przysłała mi linka do listu otwartego psychiatrów ws. wypowiedzi prof. Łukasza Święcickiego w tygodniku „Do Rzeczy”. I tu rzecz dotyczy „zaocznej diagnozy” – tym razem nie tylko pojedynczych osób, ale też zbiorowości. Jest też w tej sprawie oświadczenie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Jest też oświadczenie prof. Łukasza Święcickiego w tej sprawie.

Są okoliczności usprawiedliwiające takie „zaoczne diagnozy”. Znany psycholog Henry A. Murray podczas II wojny światowej opuścił Harvard i pracował jako podpułkownik w Biurze Służb Strategicznych (OSS) oraz napisał dla OSS pracę „Analiza osobowości Adolfa Hitlera z przewidywaniami dotyczącymi jego przyszłego zachowania i sugestie, jak sobie z nim poradzić teraz i pokapitulacji Niemiec ” (por. też artykuł na ten temat historyka Martyna Housdena z 2006 roku).

Są oczywiście prace naukowe na temat osobowości polityków: p. Ewa Maria Marciniak opublikowała tekst Percepcja cech osobowości Jarosława Kaczyńskiego i Donalda Tuska przez ich zwolenników oraz tekst  Podobieństwo osobowości wyborców i polityków; Jakub  Zamana  opublikował artykuł Styl  przywództwa  Jarosława  Kaczyńskiego. Analiza  retrospektywna; Agnieszka Turska-Kawa opublikowała tekst Fenomen przywództwa Jarosława Kaczyńskiego w kontekście specyfiki elektoratu Prawa i Sprawiedliwości.

Trochę przerażający jest Prasowy materiał o lokoterapii, czyli pomyśle firmy Maxi Driver z Krakowa, aby jeździć taksówką bez licencji. Tu można zobaczyć wystąpienie Łukasza Mazura podczas Konferencji „Zawody Zaufania Publicznego” na ten temat.

12. Dylematy etyczne psychologów wg APA i PTP.

W artykule Ethical Dilemmas Encountered by Members of the American Psychological Association: A National Survey autorstwa Kennetha S. Pope i Valerie A. Vetter znaleźć można ciekawe dane źródłowe na temat doświadczanych problemów etycznych przez psychologów w USA.  Ciekawe są też wyniki badania opisanego przez zespół: Poornima Bhola, Ananya Sinha, Suruchi Sonkar i Ahalya Raguram pt. „Ethical dilemmas experienced by clinical psychology trainee therapists„. Warto też przeczytać tekst Ethical questions and dilemmas in psychotherapy. Inne dane znaleźć można w tekście Top Five Ethical Dilemmas Presented to the LACPA Ethics Committee. Ciekawy jest tekst A Study of the Ethical Dilemmas Experienced by School Psychologists in Portugal.

 W sprawozdaniu z pracy krakowskiego oddziału PTP są ciekawe uwagi nt. etyki pracy psychologa (str. 3-6). Warte upowszechnienia jest stanowisko Sądu Koleżeńskiego PTP w Krakowie, a dotyczące orzeczeń oraz informacja o zarzutach stawianych psychologom.

O niebezpiecznych psychologach (psychoterapeutach) pisze na sieci: Milena Karlińska-Nehrebecka w naTemat  oraz na nerwica.com.

———————————————————————————————————————————————————————– 

Zalecana literatura podstawowa:

  1. Brzeziński, J. (2017). Psycholog wobec osób uczestniczących w badaniach naukowych – między poprawnością metodologiczną a poprawnością etyczną. W: Brzeziński, J., Chyrowicz, B., Toeplitz, Z., Toeplitz-Winiewska, M. (red.). Etyka zawodu psychologa. Wydanie nowe. (169-206). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  2. Brzeziński, J., Chyrowicz, B., Toeplitz, Z., Toeplitz-Winiewska, M. (2020). Etyka zawodu psychologa. Wydanie nowe. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  3. Chyrowicz, B. (2017). „Etyczna wrażliwość” psychologii i psychologów. W: Brzeziński, J., Chyrowicz, B., Toeplitz, Z., Toeplitz-Winiewska, M. (red.). Etyka zawodu psychologa. Wydanie nowe. (87-110).  Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  4. Chyrowicz, B. (2017). Etyka zawodu psychologa – etyka psychologiczna. W: Brzeziński, J., Chyrowicz, B., Toeplitz, Z., Toeplitz-Winiewska, M. (red.). Etyka zawodu psychologa. Wydanie nowe. (64-86). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  5. EFPPA, European Federation of Professional Psychologists Associations (1995). Meta-Code of Ethics.
  6. Galewicz, W. (2009). O etyce badań naukowych. Diametros, 19, 48-57.
  7. Hornowska, E., Paluchowski, W.J. (2016). Opiniowanie czy formowanie? Z doświadczeń Komisji Etyki ds. Projektów Badawczych przy Instytucie Psychologii UAM. Nauka, 2, 163-169.
  8. Jones, C., Shillito-Clarke, C., Syme, G., Hill, D., Casemore, R., Murdin, L. (2005). Co wolno, a czego nie wolno terapeucie. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  9. Kodeks Etyczny Psychologa Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. http://www.ptp.org.pl/teksty/NOWY_KODEKS_PTP.pdf
  10. Marchewka, K. (2014). Etyka w psychoterapii. Diametros, 42, 124–149.
  11. Paluchowski, W. J. (2019). Diagnozowanie i opiniowanie źródłem problemów oraz dylematów etycznych. Testy psychologiczne w praktyce i badaniach, Online first, 1, 1-21. http://uampsych-testy.home.amu.edu.pl/biuletynpsychologiczny/article/view/58
  12. Paluchowski, W. J. (2019). Wytyczne diagnostyki osób z niepełnosprawnościami – historia powstawania. Testy psychologiczne w praktyce i badaniach, Numer specjalny: Standardy diagnozowania, 2, 41-56. http://uampsych-testy.home.amu.edu.pl/biuletynpsychologiczny/issue/view/14/showToc
  13. Paluchowski, W. J. (2021). Diagnozowanie i opiniowanie źródłem problemów oraz dylematów etycznych. Testy psychologiczne w praktyce i badaniach, 1, 1-20. https://pressto.amu.edu.pl/index.php/tppb/article/view/26519/25777 PTP (2018).
  14. Polskie Towarzystwo Psychologiczne (2000). Kodeks etyczno-zawodowy psychologa. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 3, s. 837-844). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  15. Polskie Towarzystwo Psychologiczne (2018). KODEKS ETYCZNY PSYCHOLOGA POLSKIEGO TOWARZYSTWA PSYCHOLOGICZNEGO. http://www.ptp.org.pl/teksty/NOWY_KODEKS_PTP.pdf
  16. Toeplitz-Winiewska M. (red.). (2000). Etyczne aspekty uprawiania zawodu psychologa. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 3, s. 823-836). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  17. Toeplitz-Winiewska, M. (2017). Podstawowe zasady, które powinny być respektowane przez psychologa. W: Brzeziński, J., Chyrowicz, B., Toeplitz, Z., Toeplitz-Winiewska, M. (red.). Etyka zawodu psychologa. Wydanie nowe. (125-148). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Materiały prezentowane na blogu dydaktycznym: https://dylematyetyczne.blogspot.com/
Materiały prezentowane na stronie WWW zajęć.

Zalecana literatura dodatkowa:

  • American Psychological Association (2010). Ethical principles of psychologists and code of conduct. Washington, DC: American Psychological Association.
  • Bogatyńska-Kucharska, A., Sikora, K., Steć, M. (2019). Nowelizacja kodeksu etyczno-zawodowego psychologa założenia i podstawy projektu. Psychologia Wychowawcza, 15, 166–178.
  • Grabski, M. W. (2009). Uczciwość i wiarygodność nauki. Praktyka. Nauka, 2, 37-59.
  • Hornowska, E., Paluchowski, W.J. (2016). Opiniowanie czy formowanie? Z doświadczeń Komisji Etyki ds. Projektów Badawczych przy Instytucie Psychologii UAM. Nauka, 2, 163-169. https://journals.pan.pl/Content/92511/mainfile.pdf
  • Kucharski, J. ( 2019). Kodeks Etyczno-Zawodowy Psychologa – analiza krytyczna wybranych zagadnień. Psychologia Wychowawcza, 15, 152-165.
  • Masson J. (2004), Przeciwko terapii.: Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
  • Paluchowski, W. J. (2019). Wytyczne diagnostyki osób z niepełnosprawnościami – historia powstawania. Testy psychologiczne w praktyce i badaniach, Numer specjalny: Standardy diagnozowania, 2, 41-56. https://pressto.amu.edu.pl/index.php/tppb/article/view/26515/26813
  • Paluchowski, W. J. (2023). Reflections on the ethical challenges of individual psychological intervention. Psychoterapia, 205(2), 19-32. https://doi.org/10.12740/PT/171747
  • Paluchowski, W.J., Wojtowicz B. (2021). Zmiany Kodeksu Etyki Zawodowej – diagnozowanie. Testy psychologiczne w praktyce i badaniach, 1, 21-32. https://pressto.amu.edu.pl/index.php/tppb/article/view/27359/25778
  • Sikora K. (2013). Dobro odbiorcy w kodeksach etyczno-zawodowych psychologów, „Roczniki Psychologiczne” , 16, 4, 587-601. https://ojs.tnkul.pl/index.php/rpsych/article/view/476/498
  • Sikora K. (2013). Odpowiedź na polemikę, „Roczniki Psychologiczne” 16 4: 701-710. https://ojs.tnkul.pl/index.php/rpsych/article/view/492/514
  • Toeplitz-Winiewska M. (red.). (2000). Etyczne aspekty uprawiania zawodu psychologa. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 3, s. 823-836). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  • Toeplitz-Winiewska, M. (2013). Czy można zdefiniować „dobro” klienta psychologa? Roczniki Psychologiczne 16, 4, 681-684. https://ojs.tnkul.pl/index.php/rpsych/article/view/488/510
  • Wójtowicz, B, (2021). Szczegółowe przepisy etyczne dotyczące diagnozy psychologicznej w II części Kodeksu Etycznego Psychologa PTP – historia dyskusji. Testy Psychologiczne w Praktyce i Badaniach, 1, 33-49. https://pressto.amu.edu.pl/index.php/tppb/article/view/27477/25782 5 / 8
  • Zespół ds. kodeksu w obszarze diagnozy PTP (2020). Propozycje szczegółowych przepisów etycznych dotyczących 14. 15. diagnozy psychologicznej II części Kodeksu Etycznego Psychologa PTP. https://ptp.krakow.pl/wp-content/uploads/2020/03/Diagnoza-psychologiczna-propozycje-II-cze%CC%A8ci-KEP-PTP.-Pro jekt-z-dn.-10.02.2020..pdf

Literatura uzupełniająca (szczególnie dla magistrantów):

Sylabus przedmiotu znaleźć można tutaj.

=============================================================================================

Zasady zaliczania przedmiotu

  Sprawdzanie wiedzy z etyki stawia prowadzącego przed problemem, co wybrać: 

      • egzamin ustny?
      • egzamin testowy?
      • umiejętność stosowania wiedzy?

Wybór między egzaminem testowym a ustnym jest właściwe dość prosty: licząc po 15 minut na osobę, liczbę studentów i konieczność subiektywnej oceny problemów będących przedmiotem ustnego egzaminu pozostaje jako sensowny wybór test wiedzy (wiadomości).
Jednak pytania w stylu „W którym roku urodził się Kant” czy „Ile paragrafów liczy Kodeks PTP” są w sytuacji tego przedmiotu bezsensowne. Trzeba więc szukać rozsądnego kompromisu. Z jednej strony pytania powinny wykraczać poza proste odwoływanie się do pamięci (reprodukcji) i mieć charakter problemowy (twórczy), powinny odwoływać się do treści wykładu i mieć niedyskusyjny klucz oceny odpowiedzi (wyborów).
Z drugiej strony tylko umiejętność stosowania wiedzy przynosi sukces w nauczaniu etyki.

Z tych powodów zaliczenie tego przedmiotu można uzyskać w dwóch krokach (poziomach).

Dla tych, którzy nie chcą się wgłębiać w zawiłości etycznych dylematów związanych z pracą psychologa jedynym kryterium jest zaliczenie testu wiadomości w postaci testu wielokrotnego wyboru. Pytania dotyczą zarówno etyki badań naukowych (1/3), jak i etyki zawodu psychologa (2/3). Łącznie maksymalna ocena z egzaminu to ocena dobry.

Dla osób zainteresowanych sprawdzeniem ich umiejętności analizowania i podejmowania decyzji etycznych (w obszarze zawodu psychologa) drugą formą zdobycia punktów jest udział w blogu i/lub aktywność na wykładzie. Punkty tu uzyskane doliczane będą do wyniku testu wiadomości powyżej progu minimalnego (19 punktów) na egzaminie kursowym.

Pisemny test wiadomości w postaci testu wielokrotnego wyboru:

  •   30 pytań w ciągu 30 minut (w tym 20 pytań ode mnie i 10 pytań od prof. J.M. Brzezińskiego),
  •   minimalny próg, aby zaliczyć ten przedmiot (czyli – ocena dostateczna) to 19 punktów (60% poprawnych odpowiedzi).

Skala ocen pisemnego testu wiedzy:
0    18    ndst
19    24    dst
25    27    dst+
28    30    db

Dla tych, którzy nie chcą się wgłębiać w zawiłości etycznych dylematów związanych z pracą psychologa jedynym kryterium jest zaliczenie testu wiadomości w postaci testu wielokrotnego wyboru. Pytania dotyczą zarówno etyki badań naukowych (33%), jak i etyki zawodu psychologa (67%). Łącznie maksymalna ocena z egzaminu to 90% oceny pełnej.

Dodatkowo, dla osób chcących uzyskać wyższą ocenę, jest możliwość zrealizowania zadań dodatkowych. Punkty za te zadania dodatkowe doliczane są do punktów za egzamin pisemny powyżej minimum (za wykonanie testu wiedzy powyżej 18 punktów) i tylko do egzaminu kursowego.

Skala łącznej oceny jest następująca:
0    18    ndst
19    24    dst
25    29    dst+
30    34    db
35    38    db+
39    41    bdb

Zadania dodatkowe

Dla osób zainteresowanych praktycznym sprawdzeniem ich umiejętności analizowania i podejmowania decyzji etycznych (w obszarze zawodu psychologa) drugą formą zdobycia punktów jest udział w zadaniach dodatkowych (por. dalej). Punkty tu uzyskane doliczane będą do wyniku testu wiadomości powyżej progu akceptacji. Łączna liczba punktów do uzyskania to (18+4+8+6)=36

Punkty za zadania dodatkowe nie wykluczają się wzajemnie.

Zadanie 1 polegające na udziale w blogu dylematów

Praca polega na podaniu propozycji dylematu etycznego, który może być przedmiotem dyskusji na blogu.
Każdy uczestnik zajęć może tylko 2 razy zgłosić swój dylemat etyczny. Każdy może też zaproponować rozwiązanie do dwóch dylematów zaproponowanych przeze mnie („z listy”).
Każdy dylemat oceniany jest następująco:

  • zgłoszenie dylematu +1 punkt (to oczywiście nie dotyczy dylematów „moich”)
  • zamieszczenie na blogu (po konsultacji) +2 punkty
  • zamieszczenie na blogu podsumowania dyskusji dylematu i własne propozycje rozwiązania dylematu +2 punkty
  • za każdy dylemat można dostać 5(4) punktów
  • łącznie za dylematy można uzyskać (2*5)+(2*4)=18 punktów

Osoby, które zechcą przysłać mi propozycje dylematów do opublikowania na blogu proszę także o zapoznanie się z innymi dylematami.

Ważne dla realizacji celu dydaktycznego  jest to, aby opis case’u:
1. realistycznie odzwierciedlał pracę psychologa (biorąc oczywiście pod uwagę, że to przykłady dydaktyczne i „z głowy”, a więc   nie do końca realistyczne),
2. zawierał szczegóły (informacje), pozwalające czytelnikowi   (dyskutantowi) samodzielnie podejmować decyzje; niech czytelnik sam   je zinterpretuje,
3. a w związku z tym nie zawierał wartościowania i etykiet (także nozologicznych; nie może być źródłem wartościowania i stygmatyzacji cecha człowieka, na której powstanie nie miał on żadnego wpływu, typu płeć, kolor skóry czy orientacja seksualna),
4. wyjaśniał potencjalne niejasności (bo czytelnicy nie wszystko   muszą wszystkiego wiedzieć), a nawet odsyłał do źródeł.

Dobrze jest – zanim samemu rozwinie się dylemat z listy lub napisze własny – przeczytać  na blogu kilka dylematów z poprzednich lat (ich jakość z czasem rośnie!), aby mieć jasność co do istoty zadania.

Dylemat należy przesłać w treści listu nie później niż 4 tygodnie przed ostatnimi zajęciami (min. 1 tydzień na moją odpowiedź + 1 tydzień na poprawki dylematu + 1 tydzień na dyskusję).  

    1. Zalecana struktura propozycji własnego dylematu odniesiona do modelu podejmowania decyzji etycznych powinna być następująca:
    • intelektualne zdefiniowanie i własny krytyczny opis przypadku (uwzględniający zasadę realizmu) [Jeśli czytelnik ma sam podejmować decyzje w sprawie przedstawianego dylematu, to warto podać mu możliwie wiele informacji merytorycznych i kontekstowych, aby (subiektywnie) mógł to zrobić]
    • zdefiniowanie/opisanie tego konkretnego problemu intelektualnie: jaka jest moralna intensywność problemu? czy znasz precedensowe rozwiązania? kim są strony? czyje i jakie dobro/wartości/interesy są tu zagrożone oraz czym są zagrożone?
    •  krótki opis /definicja problemu
    •  zdefiniowanie/opisanie tego konkretnego problemu emocjonalnie: jakim rozwiązaniem przypuszczalnie zainteresowane są strony? co strony uważają za dobre? co Ty uważasz za dobre?
    • czy da się tu zastosować (dowolny) Kodeks Etyki Zawodowej? jeśli tak, to jaki jego przepis; jeśli przepisy są sprzeczne, to na czym sprzeczność polega; ew. jak przepis zinterpretować? jeśli nie, to czy jest w decyzję uwikłane prawo? na czym polega sprzeczność wymagań kodeksowych i prawnych? jaki jest kontekst kulturowy, religijny itp. dylematu?
    •  określenie możliwych działań; określenie możliwych długo- i krótkookresowych konsekwencji potencjalnych działań
    •  W podsumowaniu po zakończeniu dyskusji: Wybrane optymalne działanie. Propozycja proceduralizacji (zasady ogólnej) .

Procedura jest następująca:

  • propozycje własnych dylematów należy przysyłać na mój adres mailowy (Wladyslaw.Paluchowski@amu.edu.pl) w treści listu, a nie jako załącznik (ew. .txt)!!
  • po przysłaniu w ciągu tygodnia (mam nadzieję!) odeślę odpowiedź, czy akceptuję dylemat lub jakie wprowadzić zmiany;
  • w wypadku akceptacji dylematu zamieszczę go na blogu;
  • na wykładzie informuję o pojawieniu się na blogu dylematu i zapraszam do dyskusji;
  • dyskusja nad nim odbywać się będzie za pomocą komentarzy do posta;
  • najpóźniej w dniu ostatniego wykładu po dyskusji autor publikuje na blogu podsumowanie głosów (oraz: autor, temat, datę rozpoczęcia i zakończenia dyskusji, nazwiska i imiona dyskutantów) i własne propozycje rozwiązania dylematu;
  • ew. na ostatnich zajęciach autorzy prezentowaliby te podsumowania.

Zadanie 2 komentarze do dylematów proponowanych do dyskusji podczas zajęć i późniejszego indywidualnego rozwiązania oraz dylematów zamieszczanych na blogu dydaktycznym.

Inną pracą dodatkową, za którą można otrzymać dodatkowo do 8 punktów doliczanych do wyniku egzaminu pisemnego, to własne rozwiazanie dylematu zgłaszanego przeze mnie na TEAMS.

Przed zajęciami umieszczę w TEAMS tekst dylematu, a na wykładzie będziemy go dyskutować. Głosy w tej dyskusji mogą pomóc w propozycjach rozwiązania. Wiedzę można też czerpać ze strony WWW zajęć i ewentualnie z sieci.
Swoje propozycje umieszczać trzeba na czacie w zespole na TEAMS. Termin wpisów upływa w przeddzień zajęć.

Na podstawie aktywności na czacie TEAMS doliczane będą punkty za aktywność (maksymalnie 8*1).

Jeżeli w tym roku akademickim zostaną opublikowane dylematy na blogu dydaktycznym (opisane w punkcie 1) dyskusja nad nim odbywać się będzie za pomocą komentarzy do zamieszczonego posta. Każdy uczestnik zajęć może wziąć udział w dowolnej liczbie dyskusji (czyli wpisać swój komentarz), ale punkty można dostać tylko za udział w dyskusjach na temat czterech dylematów.
Każdy uczestnik dyskusji dylematu, za konstruktywne uwagi, próbę argumentacji i/lub własne propozycje rozwiązania 1 punkt (łącznie więc 4 punkty).
Punkty te także dopisywane będą do punktów za egzamin pisemny.

Zadanie 3 polegające na propozycji pytań problemowych

Inna praca dodatkowa, za którą można otrzymać dodatkowo do 6 punktów doliczanych do wyniku egzaminu pisemnego, to propozycja problemowego pytania egzaminacyjnego.
Zadanie polega na podaniu (w liście do mnie) do 3 propozycji pytania egzaminacyjnego, na które odpowiedzi znalazły się w treści wykładu, na stronie WWW lub w literaturze, wraz z uzasadnieniem odpowiedzi i dystraktorów.
Pytanie problemowe to rodzaj pytania dopełnienia, pokazujące rozumienie wiedzy, jej powiązania i zastosowanie.
Umiejętność formułowania pytań problemowych wymaga przetworzenia wiedzy z zajęć, a przy sformułowaniu sensownych dystraktorów pomaga „wczucie się” w meandry myślenia odpowiadających na nie osób.
Każde pytanie oceniane będzie od 0 do 2 punktów.

Pytanie należy przesłać nie później niż 1 tydzień przed ostatnimi zajęciami.
Punkty będą również doliczane do wyników egzaminu kursowego.

 Egzamin poprawkowy w formie pisemnej, oceniany jest zgodnie z powyższą punktacją za pisemny test wiadomości.

 

       Proszę o pomysły na ulepszenie tej formy sprawdzenia i oceny nabytych kompetencji.